Klasztor Ojców Paulinów na Jasnej Górze stanowi jedno z głównych centrów pielgrzymkowych współczesnego świata chrześcijańskiego.
Paulini osadzeni zostali na Jasnej Górze w 1382 roku przez księcia Władysława Opolczyka. Umieszczony w klasztorze cudowny obraz Matki Bożej od XV stulecia przyciąga wielką liczbę pielgrzymów, początkowo 
z różnych regionów Polski, później także z innych krajów Europy i świata. Koronacja cudownego wizerunku Matki Bożej koronami papieskimi w 1717 roku ostatecznie umocniła wyjątkową pozycję Jasnej Góry wśród innych sanktuariów religijnych świata.
Zespół klasztorny na Jasnej Górze jest najwyższej klasy obiektem zabytkowym i poza ogromnym znaczeniem religijnym, stanowi również unikalny zespół architektoniczny. Bogate zbiory prezentowane są w specjalnych ekspozycjach.

Kościół św. Andrzeja i św. Barbary przy ulicy św. Barbary zbudowany został w I połowie XVII wieku dla potrzeb nowicjatu Klasztoru Jasnogórskiego. O lokalizacji zadecydowało prawdopodobnie źródełko, w którym według legendy obmyto sprofanowany w 1430 roku obraz Matki Bożej Częstochowskiej, skradziony na Jasnej Górze przez bandę husycką. 
Historia kościoła bogata jest w wydarzenia: zniszczenie podczas potopu szwedzkiego, odbudowa 
i przebudowa w XVIII i XIX wieku, przeznaczenie na dom pokutny dla zakonników, zamiana na szpital, zajęcie przez wojska austriackie, rosyjskie czy przejęcie budynków przez Radę Opiekuńczą Zakładów Dobroczynności. Pod koniec XIX wieku stał się parafią.
Sam budynek kościelny utrzymany jest w stylu barokowym ze śladami gotyku, pierwotnie jednonawowy, przy rozbudowie wzbogacony o boczne nawy w postaci kaplic. Wystrój kościoła jest barokowy. Zwieńczeniem wieży jest barokowy hełm. Za kościołem znajduje się kaplica św. Barbary z cudownym źródełkiem.

Ulica 7 Kamienic otacza wzgórze jasnogórskie od strony południowej, przylegając do Parku Staszica. Jej nazwa pochodzi od zespołu siedmiu piętrowych domów, zbudowanych na początku XIX wieku. Charakterystyczna jest jednostronna zabudowa ulicy - teren po drugiej stronie przeznaczony był na kramy. 
Pierwotnie wszystkie kamienice miały podcienia, które w wyniku przebudowy zostały zmienione na sklepy lub mieszkania. Na uwagę zasługuje m.in. kamienica pod nr 21, która należała do rzeźbiarza Józefa Baltazara Proszowskiego, na jej elewacji zewnętrznej znajdują się stiukowe zdobienia.

Zabytkowa fontanna oraz kamienice przy ul. 7 Kamienic

Przy ulicy 7 Kamienic znajduje się wyremontowana Zagroda Włościańska. Zagroda to dawny pawilon Wystawy Przemysłowo- Rolniczej wzniesiony w latach 1908-1909, jako wzorcowa zagroda włościańska. Obiekt zaprojektował Zdzisław Kalinowski i Czesław Przybylski.
W 2003 roku zagroda została zabezpieczona przed niszczeniem, a niedługo potem rozpoczął się jej remont kapitalny. Zagroda to budynek z cegły, parterowy, częściowo podpiwniczony 
z użytkowym poddaszem i dwuspadowym dachem o konstrukcji drewnianej kryty dachówką ceramiczną. Elementy architektoniczne i detale zostały odrestaurowane zgodnie z wytycznymi konserwatora zabytków. Ponadto zachowano elementy urbanistyczne i przestrzenne: bryłę budynku z kształtem dachu i gankiem wejściowym, układ łukowych sklepień ceglanych nad pomieszczeniami piwnicznymi, bez zmian pozostawiono historyczny układ rzutu budynku.
Obecnie Zagroda Włościańska jest obiektem ekspozycyjnym Muzeum Częstochowskiego.

Zagroda Włościańska przy ul. 7 Kamienic

Ratusz Miejski - dwukondygnacyjny budynek z okrągłą wieżą pośrodku i dwoma bocznymi pawilonami wzniesiony w 1828 roku pomiędzy połączonymi miastami Częstochową i Częstochówką – stanowi symbol miasta, pamiątkę powstania dzisiejszej Częstochowy. Architektoniczny projekt budynku opracował Franciszek Reinstein. Ratusz otoczony był z trzech stron - z wyjątkiem frontowej - dużym ogrodem, ogrodzonym w 1841 roku parkanem z desek na podmurowaniu. 
Na parterze znajdowały się biura, a piętro przeznaczone było na mieszkania m. in. prezydenta miasta. W prawym pawilonie mieściło się więzienie, w lewym odwach wojskowy i mieszkania oficerskie.

Ratusz Miejski nocą.

Kościół św. Jakuba ulokowany jest w małym parku przy Placu Biegańskiego – pomiędzy ulicami Dąbrowskiego, Racławicką, Kilińskiego, a naprzeciwko Ratusza Miejskiego. Jest jednym 
z najładniejszych Świątyń Częstochowy. Kościół ten powstał na bazie wzniesionej w 1586 roku - kapliczki św. Jakuba. Już na pierwszy rzut oka różni się od kościołów, jakie można spotkać 
w Polsce, a dzięki kopułom i łukom wydaje się podobny raczej do świątyń prawosławnych. 
Ma to swoje uzasadnienie. Od lat 1870-1872, kiedy budowla powstawała, do 1918 roku służył jako cerkiew p.w. ś. Cyryla i Metodego, która zaprojektowana była na wzór cerkwi św. Marii Magdaleny na warszawskiej Pradze.
Do parafii św. Jakuba kościół wrócił w 1947 roku. Niewielkie wnętrze świątyni zaskakuje swoją prostotą. Kościół zdobią malowane na ścianach stacje Drogi Krzyżowej, utrzymane w konwencji malarstwa bizantyjskiego. Zrezygnowano z tradycyjnego ołtarza - w prezbiterium znajduje się malowidło przedstawiające Matkę Bożą z Dzieciątkiem oraz Jezusa w otoczeniu świętych.

Kościół św. Jakuba przy Placu Biegańskiego

Teatr im. Adama Mickiewicza wzniesiony został z inicjatywy Jana Otrembskiego dyrektora teatru „Rozmaitości” oraz starosty częstochowskiego Kazimierza Kühna. Budynek teatru powstał według projektu Józefa Krupy i Teodora Łapińskiego – obu z Warszawy, a jego budowa realizowana była w dwóch etapach. Zakończenie prac i otwarcie Teatru Miejskiego z dwiema scenami – główną i kameralną nastąpiło w 1938 r. 
Po II wojnie światowej teatr przemianowany został Państwowy Teatr Dramatyczny im. Adama Mickiewicza. W latach 1974 – 1984 budynek został gruntownie odrestaurowany, zmodernizowany 
i powiększony przez dobudowanie w zapleczu gmachu części południowej. 

Teatr im. Adama Mickiewicza w Częstochowie.

Dom Frankego - kamienica u zbiegu Alei Najświętszej Maryi Panny 14 i ulicy Wilsona wzorowana na architekturze wielkomiejskiej Berlina i Wiednia wybudowana była w latach 
1901–1903 dla Adolfa Franke, dyrektora fabryki „Brass i synowie”. Parter dostosowano do działalności usługowo-handlowej (była tu księgarnia, apteka, sklepy z futrami i towarami kolonialnymi). 
W oficynie urządzono restaurację oraz hotel „Victoria”. W okresie międzywojennym był to niezwykle modny lokal. 

XIV-wieczny kościół św. Zygmunta wyznacza wschodni kraniec Alei Najświętszej Maryi Panny (przy Placu Daszyńskiego). Ten trzynawowy z wydłużonym prezbiterium kościół był wielokrotnie przebudowywany i powiększany. Prezbiterium jest najprawdopodobniej najstarszą częścią świątyni, gdzie zachowane zostały elementy wpływów gotyckich. Po przebudowie w XVIII wieku kościół otrzymał dzisiejszą, barokową formę i wystrój. 
Obok znajduje się dwukondygnacyjna plebania, dawny murowany klasztor z pierwszej połowy XVII wieku, przebudowany w 1729 roku, połączony z kościołem na wysokości I piętra. W kościele znajdują się m.in.: obraz św. Stanisława i św. Barbary z XV wieku, obraz Matki Bożej Pocieszenia, ołtarzyk polowy, monstrancja i relikwiarz św. Krzyża z XVII wieku.

Stary Rynek był centralnym punktem Starej Częstochowy. W średniowieczu łączyły się tu szlaki handlowe: krakowski, warszawski, trakt wieluński i Wielka Droga Lelowska. 
Na rynku stał w okresie od XV do XIX wieku ratusz, spalony w 1812 r. Dziś zachowała się północna i wschodnia pierzeja rynku. Do ciekawych budynków należy dawna karczma z XVII w. odwiedzana przez Jana III Sobieskiego (ul. Mirowska 4), XVII-wieczny dom pod numerem 18 – pod budynkiem zachowane są piwnice. W przyległych do rynku uliczkach Starego Miasta ocalały nieliczne domy, znajdujące się niegdyś na terenie getta żydowskiego.
Przy Starym Rynku zaczyna się czerwony Szlak „Оrlich Gniazd”, prowadzący z miasta ulicą Mirowską do rezerwatu Zielona Góra, Olsztyna i dalej – na Jurę Krakowsko-Częstochowską oraz Szlak Jury Wieluńskiej.

Jedna z reprezentacyjnych kamienic przy Starym Rynku - widok na pierzeję północną

Archikatedra Świętej Rodziny budowana była etapami w latach 1901 – 1927.
Archikatedra jest jednym z największych kościołów nie tylko w Polsce, ale także w Europie. Murowana, zbudowana z użyciem cegły, a w detalu architektonicznym kamienia i piaskowca, 
w stylu neogotyckim, trójnawowa, o wydłużonym prezbiterium i fasadzie zwieńczonej dwiema wieżami. Wnętrza Archikatedry wykończone są granitem skandynawskim pochodzącym spod rozebranego pod Jasną Górą pomnika cara Aleksandra II. Okna i rozety, z wyjątkiem nawy głównej, zdobione są witrażami. 
Tematami witraży są ważniejsze wydarzenia w dziejach narodu oraz Sakramenty Święte.
W latach 30. XX wieku przed trzema ołtarzami wykonano balustrady komunijne z maswerkami 
i płaskorzeźbami. 
Początkowo Archikatedra była pod wezwaniem św. Józefa, po ukazaniu się encykliki papieża Leona XIII zmieniono wezwanie na św. Rodziny. Pod kaplicą Matki Bożej Częstochowskiej grzebane są zwłoki biskupów częstochowskich. W specjalnych kryptach złożono trumny: T. Kubiny, 
Z. Golińskiego, S. Bareły, S. Czajki.

Kościół i cmentarz św. Rocha i św. Sebastiana - najstarszy z istniejących częstochowskich cmentarzy, położony pomiędzy ulicami św. Rocha i św. Sebastiana, w sąsiedztwie kościoła pod tym samym wezwaniem. Powstały w latach 40. XVII wieku. W połowie XIX wieku wydzielono tam część ewangelicką, a 30 lat później - część prawosławną. Najstarszy zachowany nagrobek na cmentarzu pochodzi z 1849 roku. 
Na cmentarzu tym spoczywają m.in. powstańcy III Powstania Śląskiego, poetka Halina Poświatowska, Ignacy Kozielewski.

Filharmonia Częstochowska mieści się w monumentalnym budynku przy ulicy T.W. Wilsona 16 wzniesionym w latach 1955–1965 na fundamentach Nowej Synagogi zniszczonej 25 grudnia 1939. Filharmonia dysponuje dwiema salami. Większa z nich (895 miejsc) uznawana jest za jedną z sal o najlepszej akustyce w Polsce. Druga sala jest salą kameralną, ze stu siedemdziesięcioma miejscami. Gmach Filharmonii jest miejscem regularnych koncertów orkiestry symfonicznej. Sam budynek jest młodszy, niż historia takich koncertów, bowiem pierwszy koncert symfoniczny miał miejsce w teatrze miejskim w marcu roku 1945.Filharmonia Częstochowska, poza koncertami symfonicznymi, jest współorganizatorem (i współwykonawcą) przedstawień operowych, operetkowych i baletowych.

Pracująca zabytkowa linia technologiczna z lat 30. ubiegłego stulecia, w połączeniu z zabudowaniami fabrycznymi z XIX wieku, czyni częstochowskie Muzeum Produkcji Zapałek unikatem na skalę europejską. Muzeum jest bowiem jedyną tego typu placówką w Europie. Muzeum Produkcji Zapałek działa w czynnym, powstałym w 1882 roku zakładzie, co pozwala zwiedzającym na wędrówkę w czasie oraz przeniesienie się w rzeczywistość międzywojennego przemysłu poruszanego parą. Główną atrakcją jest zwiedzanie pracującego zabytkowego parku maszynowego oraz możliwość zapoznania się z niezwykle ciekawym procesem powstawania zapałek. 
Działa tu też galeria ze stałą ekspozycją rzeźb jednej zapałki.

Fragment zabytkowej linii technologicznej z lat 30. ubiegłego stulecia

Parki podjasnogórskie:

Park ks. Stanisława Staszica - utworzony w 1826 roku na wschodnim stoku Jasnej Góry 
w 1909 roku był miejscem organizacji Krajowej Wystawy Przemysłu i Rolnictwa. Z tego okresu pochodzą: secesyjny Pawilon Wystawowy Muzeum Częstochowskiego; unikalna, jedyna w Polsce zagroda włościańska; drewniana, stylowa altana oraz Obserwatorium Astronomiczne. 
Przestrzeń Parku urozmaicają dwa baseny połączone wąskim kanalikiem i ubarwione tryskającą fontanną. Wśród zieleni występują rzadkie gatunki drzew i krzewów, m.in. sosna czarna, jałowiec chiński, jesion pensylwański i daglezja zielona.

Park 3 Maja - założony w 1938 roku, usytuowany na wschodnim zboczu Jasnej Góry. 
Mieszczą się tu korty tenisowe ze stylowym pawilonem. Obok pomnika Stanisława Moniuszki gromadzą się zapaleni szachiści, rozgrywając partie tej królewskiej gry.
W parku rośnie 1581 okazów drzew i krzewów, należących do 83 gatunków i odmian. 
Gatunki obce pochodzą głównie z Ameryki Południowej i Azji.

Kościół pw. Najświętszego Imienia Maryi - wzniesiony wraz z klasztorem dla ss.Mariawitek w latach 1859-1862. Neogotyckie, jednonawowe, bez wydzielonego prezbiterium wnętrze pokrywa strop kasetonowy z rozetami, a ściany pokryte są secesyjnymi malowidłami o motywach kwiatowych. Kościół, początkowo klasztorny, obecnie przemianowany został na kościół rektoralny. Wewnątrz znajdują się obrazy znanych malarzy - między innymi w ołtarzu głównym obraz Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny pędzla Rafała Hodziewicza oraz prace Januarego Suchodolskiego i Piotra Le Brin'a. Na drewnianym chórze znajdują się organy z ok. 1935 roku, pod chórem natomiast umieszczone są kropielnice o cechach barokowych. 

Cmentarz żydowski w Częstochowie położony jest przy ulicy Złotej w dzielnicy Zawodzie na terenie Huty Częstochowa. Jest jednym z największych kirkutów w Polsce. Zajmuje powierzchnię około 8,5 ha i obecnie niemal w całości porośnięty jest lasem. Znajduje się na nim około 4–5 tysięcy macew, zarówno z polskimi, jak i hebrajskimi inskrypcjami, w większości oplecionych bluszczem. Część z nich została przemieszczona, złamana lub przewrócona. Do zniszczenia przyczyniły się również chemiczne odpady z pobliskiej huty. Został założony przez gminę żydowską pod koniec XVIII wieku (wcześniej częstochowscy Żydzi chowani byli w pobliskim Janowie), prawdopodobnie w 1799, choć niektóre źródła mówią o 1780. W 1907 przebudowany i ogrodzony. Do 1939 oraz w latach 1945–1950 znajdował się pod opieką gminy żydowskiej. W 1943, podczas likwidacji „małego getta”, na cmentarz przywożono Żydów, którzy byli natychmiast rozstrzeliwani i grzebani w zbiorowej mogile. Ostatniego oficjalnego pochówku dokonano na cmentarzu w 1970, lecz potajemne pogrzeby odbywały się jeszcze przez trzy lata. W 1984 odbudowano bramę i ogrodzono teren, a w 1988 dokonano inwentaryzacji.

Cmentarz Kule w Częstochowie – nekropolia położona na niewielkim wzgórzu, na północ od centrum Częstochowy. Ulokowana w pobliżu stanowiącej przedmieście osady Kule w 1882, po przeniesieniu cmentarza z rejonu ulic Fabrycznej (obecnie Mielczarskiego) i Ogrodowej. Pierwszych pochówków dokonano dwa lata później. Do dziś zachowało się ok. tysiąc nagrobków sprzed 1939, w tym sto z końca XIX wieku. Wśród nich znajdują się dwie rodzinne kaplice grobowe: Kuczyńskich i Szaniawskich oraz Nowińskich, a także kilkadziesiąt zabytkowych grobów, m.in. Władysława Biegańskiego. Na terenie cmentarza położona jest neogotycka kaplica Przemienienia Pańskiego wzniesiona w 1898. W latach 60. XX wieku dokonano jej przebudowy. W wydzielonej południowo-wschodniej części kwatera prawosławna, gdzie pochowani są carscy urzędnicy i wojskowi. Znajduje się tu też kwatera wojenna żołnierzy Armii Czerwonej oraz pomnik wzniesiony ku ich czci.

Rezerwat Archeologiczny mieści zachowaną "in situ" część cmentarzyska kultury łużyckiej, odkrytego w 1955 roku w związku z pracami budowlano–ziemnymi, prowadzonymi przy budowie trasy tramwajowej i wiaduktu przy Alei Pokoju. Na trwałe zakonserwowano 100 m kw. cmentarzyska.

Opracowała:
Martyna Szleper